Širom zatvorenih očiju | kulturpunkt

Kulturoskop Školica

<

Širom zatvorenih očiju

Međunarodni dan borbe protiv fašizma i antisemitizma u Zagrebu obilježen je skromnim odazivom na šetnju sjećanja.

Piše: Ivan Zidarević

FOTO: _Sanja_

  • A
  • +
  • -

"(...) tog 9. studenoga 1938. godine Europa i svijet tek su promatrali početak svog kraja i sunovrat civilizacije. Pred očima cijelog svijeta paljene su i uništavane sinagoge, židovski dućani i zanatske radnje, stanovi, škole. Židovi su završavali na cesti, ponižavani i premlaćivani do smrti. Toga dana njemački nacistički režim potvrdio je ozbiljnost svojih namjera i riješenost da ih provede do kraja. Kristalna noć je kulminacija višegodišnjeg procesa stavljanja izvan zakona i izvan društva Židova u Njemačkoj, oduzimanja prava na rad, prava na obrazovanje, prava na kretanje. Istovremeno, Kristalna noć je moment koji najavljuje i oduzimanje najvrjednijeg od svih prava – prava na život." (iz proglasa Antifašističke lige Hrvatske i inicijative Svi mi za Hrvatsku svih nas)  

Trg žrtava fašizma bio je prevelik za sve one koji su došli na obeležavanje Međunarodnog dana borbe protiv fašizma i antisemitizma. Nekolicina nas, oko tri vagona ljudi, prošetalo je od Meštrovićeve Džamije do nekadašnjeg Trga Republike. 

Nešto posle 12 sati obratila nam se voditeljica Documente Vesna Teršelič koja je objasnila zašto smo zapravo tu. Statistički je predstavila deo istorije koji se i danas drugačije interpretira, pomenula je sve one manjine za koje većina misli da ih ne treba pominjati. Pokazala je prema zgradama nekadašnjeg sedišta Gestapoa i ustaškog zatvora i mučilišta na Trgu Petra Krešimira IV, odnosno u ulici Franje Račkog, a koje su i danas bez ikakvog obeležja. "U NDH ljudi su ubijani samo zato što su Jevreji, Srbi, Romi ili samo zato što su pripadali drugoj ideologiji", kazala je, nastavljajući o Jasenovcu, jedinom logoru smrti u Evropi koji nije bio pod nemačkom upravom. Zatim je glumac Vilim Matula pročitao stihove Oskara Daviča i posle dve, na hebrejskom otpevane pesme ženskog zbora Čipkice, u pratnji novinara i policije, bez transparenata, obeležja i bajoneta, krenuli smo ka Trgu Bana Jelačića u šetnji sjećanja. 

Na središnjem zagrebačkom trgu, pred mnogobrojnijim turistima iz zemalja mandarinskog govornog područja, delio se proglas "Poziv na sjećanje", koji je zatim bio i pročitan. Za to vreme na jednom od velikih ekrana pušten je petominutni film Andrasa Salomona Tell your children koji prati preživljavanje devojčice za vreme Drugog svetskog rata. Ona ostaje živa padom u ledenu vodu posle masovnog ubistva Jevreja u Budimpešti, januara 1945. godine. Završetak filma pokazuje staricu koja gotovo šezdeset godina posle opet biva izložena maltretiranju i zlostavljanju.

Antifašistička liga Hrvatske i Liga Svi mi za Hrvatsku svih nas zvali su nas da se pojavimo i obeležimo dan kada su naši preci proživljavali najgore godine svojih života. O tome koliko ljudi je znalo za pomenuti istorijski događaj i o tome koliko je zapravo njih i došlo najbolje se objašnjava onom da "slika govori tisuću reči". U razgovoru sa jednom od istomišljenica iz kolone dobio sam informaciju da se svake godine sve manje ljudi seti dana sjećanja. 

Na drugom kraju Evrope, koja nam je geografski blizu, ali socijalno i ekonomski daleko, u jedinstvenoj Nemačkoj, 9. novembar se obeležava tako da su čak i železničari prekinuli aktuelni štrajk kao znak solidarnosti sa onima koji nisu spremni da zaborave. U Nemačkoj se ovaj datum poklapa i sa dvadeset pet godina pada Berlinskog zida, 9. novembra 1989. godine. Sa osam hiljada lampiona obeležena je granica nekadašnje linije razdvajanja jednog naroda u dva blokovska sveta. 

Drugi svetski rat je zvanično počeo 1. septembra 1939. godine i trajao je do 2. septembra 1945. godine. Prethodila mu je Kristalna noć, 9. novembra 1938, koja se obeležava Međunarodnim danom borbe protiv fašizma i antisemitizma. Rat je doveo do ogromnih demografskih promena, cele etničke zajednice su ubijene ili prisilno raseljenje. Tačan broj ljudskih žrtava nikada nije utvrđen ali se pominje brojka od oko 55 miliona ljudi. Grčka reč holokaust, koja je označavala žrtvu spaljivanja životinja bogovima u staroj Grčkoj i Rimu, posle Drugog svetskog rata dobija novo značenje. 

Danas živimo u "slobodnoj Evropi", istoj onoj koja kao da nije uspela da se suoči sa prošlošću na svim svojim meridijanima i paralelama. Neki su odmakli daleko u tom procesu, a neki su i dalje nestrpljivi da se opet prebrajaju krva zrnca, da se sudi i presudi, protera ili jednostavno sprovede "konačno rešenje". Gde smo mi u svemu tome? Da li znamo? Ako znamo, zašto nismo spremni da to i glasno izreknemo?

Objavio/la antonija [at] kulturpunkt.hr 26.11.2014